Гербоўнік прафэсара Грэгара Блашчыка (Grzegorz Błaszczyk) бясспрэчна зьяўляецца адным з найбуйнейшых сучасных праектаў па гісторыі жамойцкай шляхты. Шэсьць тамоў, каля 3300 старонак, больш за 1800 артыкулаў — ужо сам маштаб працы робіць яе значнай зьявай у гістарыяграфіі.
Сам аўтар вызначае сваю працу як праграму дасьледаваньня гісторыі шляхты Жмудзі ад канца XIV да XIX стагодзьдзя. Аднак маштаб не роўны мэтодалягічнай бездакорнасьці. Менавіта тут паўстае галоўнае пытаньне: у якой ступені гэты гербоўнік можна выкарыстоўваць як навуковы інструмэнт, а ў якой — толькі як эўрыстычны даведнік?
Архіўная база як моцны бок
Наймацнейшы бок працы Блашчыка — крынічная база. Аўтар абапіраецца на:
- Метрыку Літоўскую;
- земскія і гродзкія кнігі;
- шляхецкія выводы XVIII–XIX стст.;
- лякальныя акты і маёмасныя дакумэнты.
Менавіта гэтая частка гербоўніка робіць яго важным даведнікам для дасьледнікаў. У гэтым сэнсе Блашчык працягвае клясычную школу крыніцазнаўчай генэалёгіі: спачатку фіксуецца прысутнасьць роду ў дакумэнтах, потым рэканструююцца лініі. Як картатэка ўзгадак і лякалізацыяў — праца надзвычай каштоўная.
Але праблемы пачынаюцца там, дзе аўтар пераходзіць ад дакумэнту да інтэрпрэтацыі.
Анамастыка як найслабейшая частка гербоўніка
Найбольш уразьлівы элемэнт працы — этымалёгія прозьвішчаў. Менавіта тут Блашчык нярэдка выходзіць за межы ўласна гістарычнага мэтаду і ўступае ў сферу гістарычнай лінгвістыкі, не заўсёды дэманструючы патрэбную строгасьць.
Асноўная праблема складаецца з трох момантаў.
1. Ігнараваньне прынцыпу множнасьці этымалёгіяў
Прозьвішча рэдка мае адно відавочнае паходжаньне. Асабліва ў прасторы ВКЛ, дзе антрапанімія фармавалася ў балцкім, русінскім і польскім моўным кантакце. Аднак у Блашчыка часта сустракаецца тэндэнцыя выбіраць адну лінію паходжаньня як пераважную без паўнавартаснага разбору альтэрнатываў.
Характэрны прыклад — прозьвішча Gabszewicz / Gapszewicz (Габшэвіч / Гапшэвіч).
Блашчык разглядае яго выключна праз балцкую форму Gabszys, інтэрпрэтаваную як «прагны чалавек», абапіраючыся на рэканструкцыі Зігмаса Зінкявічуса (Zigmas Zinkevičius). Пры гэтым цалкам ігнаруецца значна больш відавочная хрысьціянска-антрапанімічная база. Імя Gabriel было шырока распаўсюджанае ў шляхецкім і мяшчанскім асяродзьдзі Рэчы Паспалітай. Формы кшталту Габрысь, Габрусь, Габрыш цалкам натуральна маглі стаць базай прозьвішча Gabszewicz.
Тым больш дзіўна, што Блашчык, прызнаючы прадуктыўнасьць імя Gabriel як базы для іншых шляхецкіх прозьвішчаў (напрыклад, Gabryjałowicz), у выпадку Gabszewicz нават не разглядае магчымасьці патранімічнага паходжаньня. З пункту гледжаньня гістарычнай анамастыкі менавіта такая вэрсія павінна правярацца першай — як больш простая, лепш засьведчаная і больш верагодная.
2. Недастатковая апора на ўсходнеславянскую лексыкаграфію
Гэта асабліва прыкметна на матэрыяле прозьвішчаў, распаўсюджаных на тэрыторыі сучаснай Беларусі. У шэрагу выпадкаў больш пераканаўчыя тлумачэньні зьмяшчаюцца ў "Этымалягічным слоўніку беларускай мовы", але яны або не ўлічваюцца, або ігнаруюцца. Гэта стварае сыстэматычны перакос у бок польска-балцкай інтэрпрэтацыі.
Характэрны прыклад — прозьвішча Rumsza / Rymsza (Румша / Рымша).
Блашчык сьцьвярджае яго "безумоўна балцкае паходжаньне", зьвязваючы з коранем rum- праз рэканструкцыі Зінкявічуса. Аднак беларуская этымалёгія фіксуе:
- румза — «плакса»;
- румзаць / рымзаць — «плакаць перарывіста і надакучліва».
Перад намі клясычная мянушкавая мадэль, тыповая для ўсходнеславянскай антрапаніміі. Асабліва важна, што варыянтнасьць Румша / Рымша добра карэлюе з жывой лексычнай дублетнасьцю. Гэта істотна ўзмацняе мянушкавую інтэрпрэтацыю.
Падобная сытуацыя назіраецца і з прозьвішчамі Żaga, Żagowicz, Żagiewicz (Жага, Жаговіч, Жагевіч).
Блашчык выводзіць іх ад балцкага žagas. Аднак беларуская этымалёгія фіксуе жага ў значэньні «пякотка», «пяканьне», «унутранае раздражненьне». Для мянушкавай антрапаніміі такая база цалкам натуральная: жага лёгка магла перайсьці ў характарыстыку надакучлівага, раздражняльнага чалавека — «такога, ад якога ўжо пякотка». Падобныя мэтафарычныя пераносы надзвычай прадуктыўныя ў славянскай мянушкавай сыстэме. Сама лекса мае шырокія славянскія паралелі і не патрабуе звароту да глыбейшых субстратных рэканструкцыяў.
Яшчэ больш паказальны выпадак Girdowicz / Gierzdowicz / Girdenowicz (Гірдовіч / Гердовіч / Гердановіч).
Блашчык лічыць гэтае прозьвішча «найбольш верагодна балцкім», зьвязваючы яго адразу з некалькімі формамі: gerdas, gerdauti, girdus. Аднак беларуская этымалёгія ведае формы:
- гірдаць — «шапялявіць»;
- гердаць — «гаварыць невыразна».
Перад намі яшчэ адна клясычная схема: дэфэкт мовы → мянушка → прозьвішча. Менавіта такая мадэль тыповая для славянскай антрапаніміі і патрабуе значна менш рэканструктыўных дапушчэньняў.
Да гэтай жа групы належыць прозьвішча Błuś (Блусь).
Блашчык выводзіць яго ад балцкага blusius — «чалавек, у якога шмат блох», «маленькі, слабы чалавек». Аднак беларуская этымалёгія фіксуе:
- блюзьніць — «хлусіць», «злословіць», «блюзьнерыць»;
- блузьніць — «трызьніць», «несьці бязглузьдзіцу».
Старабеларускія пісьмовыя помнікі таксама фіксуюць формы блюзнити, блузнити, блюзнерца. Гэта дае яшчэ адну цалкам натуральную мянушкавую мадэль: балбатун / хлус / блюзьнер → мянушка → прозьвішча. І зноў перад намі больш празрыстае і тыпалягічна мацнейшае тлумачэньне, якое Блашчык увогуле не разглядае.
3. Зрух ад унутранай мянушкавай базы да этнонімнай або субстратнай інтэрпрэтацыі
Гэта, бадай, найбольш характэрная слабасьць. У гербоўніках этнонімная этымалёгія часта ўспрымаецца як больш «шляхетная»: паходжаньне ад народу ці рэгіёну гучыць прэстыжней, чым паходжаньне ад бытавой мянушкі. Субстратныя этымалёгіі таксама нярэдка здаюцца «глыбейшымі», а значыць больш прывабнымі. Але навуковая этымалёгія не абавязаная быць прэстыжнай.
Асабліва паказальны выпадак прозьвішча Mazurowicz (Мазуровіч).
Блашчык выводзіць яго як патранімічнае вытворнае ад Mazur, зьвязваючы саму базу Mazur з польскім этнонімам, што паходзіць ад Мазовіі. Такая вэрсія сама па сабе магчымая. Аднак яна не зьяўляецца адзіна верагоднай. "Этымалягічны слоўнік беларускай мовы" фіксуе мазур у значэньнях: «чалавек з запэцканым тварам, брудны»; «смуглы». Гэта дае натуральную мянушкавую базу. У такім выпадку схема выглядае наступным чынам: мазаць → мазур → Mazurowicz. Больш за тое, паводле Барыса Унбэгаўна (Boris Unbegaun), патранімічныя прозьвішчы на -овіч / -евіч ва ўсходнеславянскай традыцыі нярэдка фармаваліся менавіта з мянушкавай базы. У гэтым сьвятле мянушкавая вэрсія выглядае тыпалягічна мацнейшай, тады як этнонімная патрабуе дадатковых доказаў.
Асабліва моцна тут выглядае прыклад Gruźdź / Gruzdowicz (Грузд / Груздовіч).
Блашчык выводзіць гэтае прозьвішча ад балцкага grugdas («лысы»). Аднак усходнеславянская традыцыя ведае грузд — назву грыба выключна славянскага паходжаньня. Паводле Барыса Унбэгаўна, падобныя прозьвішчы належаць да аднаго з найстаражытнейшых пластоў дахрысьціянскай мянушкавай антрапаніміі, дзе радавая база фармавалася ад назваў жывёлаў, расьлінаў, прадметаў і прыродных зьяваў: Тур, Воўк, Жук, Жаба, Сьлізень. У гэтым кантэксьце Gruźdź выглядае не выпадковым выключэньнем, а часткай глыбокай славянскай антрапанімічнай традыцыі.
Жмудзь не адмяняе шматмоўя
Самы прадказальны контраргумэнт супраць такой крытыкі відавочны: гаворка ідзе пра жмудзкую шляхту, а значыць балцкія этымалёгіі тут павінны мець большую верагоднасьць.
На першы погляд гэта гучыць пераканаўча. Але менавіта тут хаваецца мэтодалягічная пастка. Жмудзь XV–XVIII стагодзьдзяў не была ізаляваным балцкім моўным востравам. Гэта была прастора інтэнсіўнага ўзаемадзеяньня некалькіх антрапанімічных традыцыяў:
- балцкай;
- русінскай;
- польскай;
- лацінскай пісьмовай культуры.
Шляхта ВКЛ у цэлым, і жмудзкая ў прыватнасьці, ніколі не разьвівалася ў этнічна гермэтычным асяродзьдзі. Шлюбы, служба, зямельныя наданьні, унутраныя міграцыі, канцылярская русінізацыя, пазьнейшая палянізацыя — усё гэта фармавала складаны шматмоўны антрапанімічны пласт. Таму сама лякалізацыя роду ў Жмудзі яшчэ нічога не даказвае ў пытаньні этымалёгіі прозьвішча. Гэта прынцыпова.
Род, зафіксаваны ў Жмудзі ў XVI стагодзьдзі, зусім не абавязаны мець балцкае паводле паходжаньня імя ці прозьвішча. Ён мог:
- паходзіць з русінскага асяродзьдзя;
- мець хрысьціянскае імя як базу прозьвішча;
- захоўваць старажытнае мянушкавае паходжаньне, што страціла празрыстасьць;
- быць другасна адаптаваным да балцкага фанэтычнага асяродзьдзя.
Менавіта тут узьнікае ключавая памылка прэзумпцыі: лякалізацыя роду падмяняе паходжаньне імя. Але гэта не адно і тое ж. Калі сам факт жмудзкай лякалізацыі лічыць дастатковай падставай для балцкай этымалёгіі, дасьледнік трапляе ў лягічнае кола: род жмудзкі — значыць імя балцкае; імя балцкае — значыць род аўтахтонны. Такі мэтад нічога не даказвае — ён толькі ўзнаўляе зыходнае дапушчэньне.
Таму балцкі субстрат у Жмудзі безумоўна павінен улічвацца як важны фактар, але не як аўтаматычная прэзумпцыя. Інакш ён перастае быць гіпотэзай і ператвараецца ў аксыёму.
Уплыў балцкай аномастычнай школы
Дадатковай праблемай ёсьць выкарыстаньне Блашчыкам высноваў Зігмаса Зінкявічуса. Сам па сабе Зінкявічус — буйны гісторык мовы. Аднак яго этнаанамастычныя рэканструкцыі нярэдка пакутуюць ад пашыральнага тлумачэньня балцкага субстрату. Калі Блашчык запазычвае такія рэканструкцыі без крытычнай дыстанцыі, ён пераносіць іх слабасьці ў свой уласны корпус.
Гэта асабліва небясьпечна там, дзе гаворка ўжо ідзе ня пра гісторыю мовы, а пра паходжаньне шляхецкіх родаў.
Вынік
"Гербоўнік жмудзкай шляхты" ("Herbarz szlachty żmudzkiej") застаецца адным з найважнейшых даведачных выданьняў па гісторыі шляхты. Але карыстацца ім трэба з жорсткім мэтодалягічным разьмежаваньнем:
- дакумэнтальная частка — высокая ступень даверу;
- генэалягічная рэканструкцыя — сярэдняя ступень даверу;
- анамастычныя тлумачэньні — нізкая ступень даверу без вонкавай праверкі.
Галоўная памылка чытача — успрымаць гербоўнік як канчатковую праўду. Галоўная памылка аўтара — часам пісаць так, быццам гіпотэза ўжо стала фактам. А паміж гэтымі дзьвюма памылкамі нараджаецца гістарычны міт.
